شازده کوچولو برای کودکان

 
چکیده مقاله: در این نوشته کوتاه تلاش می‎شود شیوه‎ی اجرایی و چاپ کتاب شازده کوچولو اثر آنتوان دو سنت اگزوپری، ترجمه‎ی رضا طاهری، بررسی شود. این کتاب اخیراً در نشر نخستین از زبان عربی و پس از تطبیق آن با متن اصلی فرانسوی، ترجمه شده است. این ترجمه به سادگی کلام برای کودک و نوجوان و ذهنیت این دسته مخاطب نگاهی دقیق داشته است و با قطع و اندازه‎ی رحلی و تصاویر متفاوت از متن اصلی و جذاب برای کودکان و برای اولین بار در ایران چاپ شده است. در این کتاب ذهن گروه مخاطب از نظر روانشناختی بررسی شده و بعد از آن به دو مقوله تصویرسازی و روان‎شناسی رنگ پرداخته شده است. در واقع در این کتاب تلاش شده است با استفاده از  ترکیب تصاویر دو نسخه‌ی کره‌‌ای شازده کوچولو است که در ایران با یکدیگر تلفیق شده‌اند متناسب با ذهن گروه مخاطب باشد و به درک محتوای کتاب کمک کند.
واژه‎های کلیدی متن:  شازده کوچولو، آنتوان سنت دو اگزوپری، رضا طاهری، کودک و نوجوان، تصویرگری
 1- مقدمه:
1-1- مشخصات کتاب :
نام کتاب: شازده کوچولو؛ نویسنده: آنتوان دو سنت اگزوپری؛ مترجم: رضا طاهري؛ تصویرگر:  یویو جیونگ و کیم مینگ
ناشر: نخستین ؛ موضوع: داستان؛ اطلاعات چاپ: قطع رحلی – جلد زركوب – چاپ اول 1393؛ تعداد صفحات: 72 ؛ وزن: 436 گرم؛ شابک:2-077-127-600-978 ؛ قیمت کتاب: 14500تومان
1-2- معرفی کتاب:
شازده کوچولو، مشهورترین اثر سنت اگزوپری در سال ۱۹۴۳ یعنی یک سال قبل از مرگ او نخست در آمریکا و بعد در فرانسه منتشر شد. این رمان، که به بیش از ۲۵۰ زبان زندۀ دنیا ترجمه شده و سالانه دو میلیون نسخه از آن به فروش می‎رود، به عنوان بهترین رمان قرن بیستم در فرانسه شناخته شده است. اگزوپری این داستان را به دوست قدیمی‌اش لئون ورث، تقدیم کرده است.” شازده کوچولو”، داستانی عاطفی با درونمایه‌ای اخلاقی و فلسفی درباره‌ی تنهایی، عشق و دوستی است که در قالب سقوط شاهزاده‌ای جوان به زمین بیان می‌شود. این داستان زیبا و خیال‌انگیز، حاصل ماجرا و شخصیتی واقعی است که اگزوپری در دل صحرای موریتانی آن را تجربه کرده است. او که بر اثر خرابی هواپیمایش، مجبور به فرود اضطراری در دل صحرا شده، در آن‌جا با پسربچه‌ای که رفتاری عجیب و غیرعادی دارد، روبرو می‌شود که بعدها، الهام بخش او برای خلق شخصیت شازده کوچولو می‎گردد. شازده کوچولو با این‌که به زبانی ساده و برای کودکان نوشته شده اما اثری تمثیلی و فلسفی درباره‌ی زندگی و ماهیت انسان، تعصب‌ها و جهل او و بیگانگی اش بر روی زمین است: ” انسان تنها با قلب خود می‌تواند به روشنی ببیند. آن‌چه که ضروری است در نظر چشم نامرئی است”. یکی از ویژگی‌های مهم این اثر و تفاوت آن با کارهای دیگر اگزوپری، مصور بودن آن است که با نقاشی‌های آبرنگی که اگزوپری خود کشیده است تزیین شده است.
شازده کوچولو از زمان انتشارش در آمریکا تا کنون منبع الهام بسیاری از فیلمسازان، موسیقی دانان و نمایشنامه‌نویسان بوده و در قالب‌های مختلف فیلم (زنده و انیمیشن)، تئاتر، باله، اپرا، نمایش رادیویی و برنامه تلویزیونی اجرا شده است. نخستین بار روس‌ها، اقتباسی سینمایی از این داستان در سال ۱۹۶۶ ارائه کردند. پس از آن نخستین نسخه‌ی سینمایی آن به زبان انگلیسی در سال ۱۹۷۴ ساخته شد با بازی باب فاس در نقش مار و جین وایلدر در نقش روباه. نسخه سه بعدی انیمشین آن نیز هم اکنون در دست تولید است. شازده کوچولو چندین بار به فارسی ترجمه شد که معروف‌ترین ترجمه متعلق به احمد شاملو است. محمد قاضی، ابوالحسن نجفی، مصطفی رحماندوست و رضا طاهری از دیگر مترجمان این داستان‎اند اما ترجمه‌های متعدد دیگری نیز از این اثر صورت گرفته است. (فروزان جمشیدنژاد، پژوهشگر و حوزه  هنر بی بی سی فارسی)
رضا طاهری، مترجمی است که شازده کوچولو را اخیراً در نشر نخستین از زبان عربی و پس از تطبیق آن با متن اصلی فرانسوی، ترجمه کرده. این نسخه‎ی کاملا رنگی و جذاب، ترکیبی از تصاویر دو نسخهکره‌‌ای شازده کوچولو است که در ایران با یکدیگر تلفیق شده‌اند. این ترجمه به سادگی کلام برای کودک و نوجوان و ذهنیت این دسته مخاطب نگاهی دقیق داشته است و با قطع و اندازه‎ی رحلی و تصاویر متفاوت از متن اصلی و جذاب برای کودکان و برای اولین بار در ایران چاپ شده است. کتاب شازده کوچولو ترجمه‎ی رضا طاهری توسط دبیرخانه سامان‌دهی منابع آموزشی (رشد) برای دانش‌آموز چهارم ابتدایی، پنجم ابتدایی، ششم ابتدایی برگزیده و انتخاب شده است.

2- تاثیر ادبیات داستانی بر کودک و نوجوان
افلاطون معتقد بود انسان باید تربیت را با ادبیات و اسطوره‏ها آغاز کند وارسطو نیز  دوستدار خرد را دوستدار اسطوره هم می‏دانست. ادبیات به‌‌عنوان یک عامل سازنده شخصیت یاحتا بازدارنده می‌تواند بررسی شود. ادبیات کودکان از اهمیت ساختاری و بالایی برخوردار است. «هدف ادبیات کودکان، ساختن انسان و جامعه است؛ لذا ادبیات با تکیه بر گذشته، آینده‌نگر است و نقش بزرگی برعهده دارد که هدف‌های مختلف زیر را دربرمی‌گیرد:

1-آماده کردن طفل برای شناختن، دوست داشتن و ساختن محیط؛ از طریق ادبیات است که کودکان و نوجوانان مسائل مختلف را می‌شناسند و راه‌های گوناگونِ روبه‌رو شدن با آن‌ها را می‌بینند و تجربه می‌کنند و در نتیجه این گسترش دید و تخیل،‌ قدرت تفکر و سازندگی بیشتری به‌دست آورند.
2- شناساندن طفل به خویشتن، ایجاد احترام به اصالت انسانی و میل به اعتلای مداوم. ادبیات کودکان و نوجوانان باید بتواند انواع نیازهای روانی آن‏ها را بشکافد، بپروراند و تا حد امکان ارضا کند.
3-سرگرم‌کننده و لذت‌بخش بودن….
4- علاقه‌مند کردن طفل به مطالعه و ایجاد عادت به آن
5- ایجاد و تقویت صلح در جهان. اگر دو هدف اول ادبیات کودکان منجر به شناساندن طفل به خویشتن و شناسایی مسائل مختلف محیطش شود، به شناساندن مردم جهان و مسائلشان بپردازد و به کودکان هر سرزمین شباهت‌ها و اختلاف‌های مردم سایر نقاط جهان را نشان دهد، در آن‏ها قدرت تحمل و پذیرشاختلاف‌های ظاهری و تفاوت راه روشن زندگی و نظرگاه‌ها را ایجاد می‌کند. از این راه، صلح و دوستی جایگزین کج‌نگری‌ها، اختلافات و خصومت‌ها می‌شود و هرچه این شناسایی افزایش یابد، درگیری عاطفی و امکان ایجاد حسن تفاهم واقعی نیز بیشتر می‌شود.» (حجازی، صص 21-20)

هرچه ما در تنظیم ادبیات کودکان با دقت بیشتری رفتار کنیم و سعی داشته باشیم به اهداف ادبیات کودکان نزدیک شویم، بهتر می‌توانیم کودکانی را برای زندگی آینده آماده کنیم «قصه نمی‌تواند جانشین زندگی شود ولی می‌تواند زندگی را پربارتر و شیرین‌تر کند. وقتی ناملایمات به زندگی ما معنی و هدفی ببخشد و وقتی که زندگی تلخ است و سختی فراوان، دست‌کم ساعتی، تلخی‌ها و سختی‌ها را از یاد ما ببرد یا به ما کمک کند که بتوانیم راه‌حلی برای آن‏ها بیابیم. قصه، از زمان‌های بسیار دور سرچشمه بعضی دانش‌های بشری بوده و همیشه به مردمی که آن را شنیده یا خوانده‌اند، لذت بخشیده است؛ چه شنونده یا خواننده قصه بزرگ‌سال بوده است و چه کودکی خردسال… باید نیازهای معنوی کودک را بررسی کنیم و بپذیریم که اگر داستان یک یا چند نیاز معنوی یک کودک را برآورده کند، قصه‌ایمطلوب است.» (حکیمی، 1382: 70- 169)
برونو بتلهایم، مشهورترین روانشناس در این زمینه است که از داستان به عنوان روش درمانی کودکان استفاده می‌کرد. او مربی و درمانگر کودکان، روان‏پریش بود. به عقیده بتلهایم، مشکل‏ترین کار در آموزش کودکان مساعدت به آنان در درک معنای زندگی است تا به بلوغ روانی دست یابند. او در کتاب برجسته‏اش کاربردهای افسون می‌نویسد: صرف نظر از نقش حیاتی و مهم سرپرستان کودکان، میراث فرهنگی که به شکل افسانه‌ها است به زندگی آن‏ها معنا می‌بخشد. وی معتقد است که وقتی بچه‌ها را در برابر ادبیات قرار می‌دهیم، قصه‌ها بیشترین جاذبه را برای آن‏ها دارند. او چنین توضیح می‌دهد: موضوع این نیست که فضیلت در پایان پیروز و اخلاقیات ترویج می‌شوند بلکه این است که قهرمان قصه، جذاب‎ترین مسئله برای کودک است و او در تمام مبارزات، قهرمان خود را در نقش قهرمان قصه می‌بیند. به خاطر این هم ذات پنداری، کودک تصور می‌کند که به قهرمان داستان از آزمون‌ها و بلایا به زحمت می‌افتد و با او به پیروزی دست می‌یابد.  کودک چنین هم ذات پنداری را به تنهای انجام می‌دهد و چالش‌های درونی و بیرونی قهرمان، اخلاقیات را بر لوح ضمیر او حک می‌کند. بتلهایم می‏گوید:« وقتی کودک با افسانه جن و پری آشنا باشد می‎داند که این افسانه‏ها به زبان نمادها و اشاره‏ها با او سخن می‎گویند نه به زبان واقعیت هر روزه.» (بتلهایم ص 98)
3- ترجمه متن داستان
حاصل اندیشه‌ها، تفکرات، تلاش‌ها، تجربیات و جستجوهای هر قوم و ملتی در طول تاریخ، اطلاعات نهفته در کتب نوشته شده به زبان آن قوم و ملت است ودیگر اقوام و ملل با برگرداندن و ترجمه این کتب، اطلاعات مورد نیازشان را کسب کرده و می کنند. بدین‌سان بخشی از مجموعه‎های کتابخانه‌های جهان را کتاب‌های ترجمه شده از زبان‌های مختلف نشکیل می‌دهند. ترجمه متن‌های ادبی در ایران، پیشینه‌ای کهن دارد و ایرانیان از نخستین مردمانی بوده‌اند که ترجمه از دیگر زبان‎ها را آموخته‌اند. تبارهایی که در فلات ایران می‌زیستند به زبان و گویش‌های گوناگون سخن می‌گفتند از این رو گروهی از آن‎ها همواره دیگر زبان‌ها را می‌آموختند و به کار ترجمه می‎پرداختند.
این پدیده سبب شد که ترجمه به عنوان پیشه‌ای پراهمیت شکل بگیرد و همواره گروهی از مردم از این راه به پراکندن فرهنگ و دانش نو بپردازند. (محمدی و قایینی،۱۳۸۲،ص۵۲۰). ترجمه‌ی کتاب کودکان  در ایران به طور شاخص از سال‌های بعد از ۱۳۰۰ه.ش قابل پیگیری است. (حجازی،۱۳۸۱،ص۱۸۴). واز این سال به بعد آثار خواندنی کودک و نوجوان افزایش یافت ونهضت ترجمه  تا به امروز ادامه دارد.
ادبیات کودک نقش بنیادین و سازنده‎ای در تکوین بخشی از میراث و هویت فرهنگی وادبی هر جامعه دارد. ادبیات کودک و نوجوان هنگامی پدید آمد که بزرگ‌سالان متوجه شدند کودکان و نوجوانان به سبب گنجایش‎های شناختی و ویژگی‎های رشدی خود آمادگی پذیرش متن‎های سنگین را ندارند و به متن‎هایی نیاز دارند که پاسخگوی رشد آن‎ها باشد. جدای از تلاش نویسندگان و پژوهشگران در خلق و گردآوری آثار داستانی در زمینه کودکان و نوجوانان، مساله مهم دیگری نیز در روند تحول ادبیات کودکان نقش بسزایی داشت، این مسأله پدیده جدیدی بودکه به صورت ترجمه آثار خارجی برای غنی‌تر کردن کتاب‌های مربوط به کودکان اتفاق افتاد. کتاب‎های ترجمه شده باعث می شوند کنجکاوی‎های کودکان در زمینه‎های مختلف ارضا شده، به پرسش‎های آن‎ها پاسخ‎های مناسب‌تری داده شود و با فرهنگ‎های سرزمین‎های مختلف آشنا شوند.
اما درباره‌ی ترجمه شازده کوچولو باید گفت: «رضا طاهری، مترجمی است که شازده کوچولو را اخیرأ در نشر نخستین از زبان عربی و پس از تطبیق آن با متن اصلی فرانسوی، ترجمه کرده. این نسخه کاملاً رنگی و جذاب، ترکیبی از تصاویر دو نسخه‌ی کره‌ای شازده کوچولوست که در ایران با یکدیگر تلفیق شده‌اند. رضا طاهری نیز خاطرات زیادی با شازده کوچولو دارد، مثل شال‌گردن دوران دبستانش که حسی شبیه شال شازده کوچولو به او می‌داده است. از نظر او علت شهرت شازده کوچولو، سادگی، جهان‌شمولی موضوعات، بن مایه سفر و در نهایت نوستالژی است. او تبلیغات را از عوامل موثر در دیده شدن بیشتر این کتاب می‎داند. دکتر عباس پژمان، نویسنده و مترجم زبان فرانسه، در انتهای ترجمه‌‌ی کتاب شازده کوچولوی خود، حدود 40 صفحه درباره علت اهمیت آن نوشته است. او معتقد است که فهمیدن این کتاب به مقداری تخیل و تفکر نیاز دارد و پیش از هر چیز این سوال پیش می‌آید که مخاطب شازده کوچولو کیست؟ بچه‌ها یا بزرگ‌سالان؟ و در هیچ کدام نباید شک کرد. زیرا این کتاب را بچه‌ها می‌خوانند و برخی از جنبه‌های کتاب فقط متعلق به بزرگ‌سالان است، مانند طنزهای کلامی و موقعیت و نیز غمی که در کتاب جاری است. پس در تعیین مخاطب کتاب محدودیتی نداریم. عباس پژمان معتقد است که تمام این ویژگی‌ها در شازده کوچولو به وفور دیده می‌شود. اگزوپری نیز کتاب را در بحبوحه‌ی جنگ جهانی دوم نوشت. مکان ملاقات او با شازده کوچولو و خرابی هواپیمایش واقعیت دارد. اما کل کتاب، به واقعیت‌هایی از سنخ سوررئالیسم‌ها شباهت بیشتری دارد تا واقعیت‌های رایج در دیگر رمان‌ها و داستان‌ها. البته رضا طاهری، ویژگی کتاب را صرفا در سوررئالیسم بودن آن نمی‎داند. او معتقد است که شازده کوچولو جنبه سمبلیک و اسطوره‎ای نیز دارد. از نظر او سفر به هفت سیاره موجب مواجه شدن با کهن الگوها و رشد شخصی می‎شود. از طرفی سفر به آسمان، رازگونه بودن، بازگشت به جایی که جسم‌مان را نمی‌توانیم ببریم و… همگی با رویاهای کهن آدمی مرتبط است.» (حورا نژاد صداقت، روزنامه جام جم)
مرحوم احمد شاملو، محمد قاضی، ابوالحسن نجفی، عباس پژمان، دل آرا قهرمان، مصطفی رحماندوست، پرویز شهدی، بابک اندیشه، فریده مهدوی دامغانی، محمد مجلسی، زهرا تیرانی، رضا طاهری، حمیدرضا بلوچ، هانیه فهیمی، سمانه رضائیان، رامسس بصیر، هانیه حق نبی مطلق، شهناز مجیدی، شورا پیرزاد، مریم صبوری، جمشید بهرامیان، و… این تعداد فراوان ترجمه عجیب نیست؟ البته ماجرای کتاب همین جا تمام نمی‌شود. زیرا کتاب‎های «بازگشت شازده کوچولو» از علی فیاض، «گمشده شازده کوچولو» از محمدحسن حسینی، «وقتی شازده کوچولو از زمین برمی گردد» از حمیدرضا صفدری، و بسیاری دیگر نیز در همین باره در ایران به چاپ رسیده‌اند. مسابقه داستان‌نویسی شازده کوچولو، کتاب صوتی شازده کوچولو با صدای احمد شاملو و نیز دل آرا قهرمان، تئاتر شازده کوچولو، اپلیکیشن شازده کوچولو، و… فقط بخشی از فعالیت اقشار مختلف برای نوعی بیان دیگر از شازده کوچولوست.  (حورا نژاد صداقت، روزنامه جام جم)

3- تصویرگری کتاب کودک
کتاب‌های مصور به کتاب‎هایی اطلاق می‌شود که متن آ‎ن‎ها با تصویر همراه باشد. تصویرسازی و تصویرگری در واقع به تصویر کشیدن داستان به گونه‎ای خلاقانه است که بر گرفته از فرهنگ هر ملت و جهانی بودن در کنار آن و جلب مخاطب می‎باشد به گونه‏ای که مخاطب رابطه‎ی تصویرو متن را به گونه‎ای محسوس شاهد باشد که اگر متن را هم نخواند به عمق داستان به صورت خلاصه‎ای کوتاه پی ببرد.
مضمون کتاب‌های مصور می‎تواند داستان و یا غیر داستان باشد. در انواع کتاب‌های مصور می‌توان از کتاب‎های درسی و کمک درسی کودکان نام برد  که نقش اصلی تصویر در آن‎ها، روشن کردن و توضیح دادن متن و یا به بیانی دیگر، آموزش مستقیم است. البته برخی از تصویرگران کتاب‌های درسی تلاش می‌کنند که با خلق تصویرهای زیبا و هنری، حسن زیبایی شناسی مخاطب خود را نیز تقویت کنند. (محمدی، قایینی، 1385، ص ۵۶)
در کتاب مصور داستانی تصویرها نقش محوری ندارند، بلکه برای متن، نقش آن‎ها تکمیل کننده است. بدین معنا که هر یک آن‎چه را بهتر بیان می‎کنند عرضه نمایند و هر گاه احساس شود که تصویر توانایی بیش‌تری در ارائه حس و عاطفه یا انتقال اطلاعات دارد، به میدان می‎آید. در کتاب‌های بزرگ‌سالان هم همین طور است.
لازم است برای تصویرگری ابتدا شناخت کافی از کودک داشته باشیم از جمله این‌که کودک کیست؟ ویژگی‎های جسمی و روانی، ترس، بازی توانایی یادگیری، تخیل و… او چگونه است؟ و سپس بحث شناخت رنگ و روانشناسی رنگ در تصویرسازی کودک به میان می‎آید. در تصویرسازی کودک ما با فردی در ارتباط هستیم که بزرگ است و تنها در دید ما کودک است. اما در دنیای خود و با توجه به منطق و درک وجودی‌اش آن نگاه می‎کنند. کودکان در یک جامعه‎ی جهانی انتظاراتی جهانی دارند. اگر تنها به فرهنگ و ملت خود از نظر طراحی بپردازیم نیاز باطنی در آن‎ها را بر آورده نخواهد کرد. ما باید فرهنگ و جهانی شدن را با هم درآمیزیم تا تصویری خلاقانه با پرداختن به روانشناسی رنگ‎ها برای کودکان بسازیم، تا کودک پا به پای داستان در دنیای رنگ‌ها با تصاویر تجسم سازی کند. علاوه بر این تصویر قادر است ذهنیت کودک را بپرورد و درک و تغییر او را از جهان وسعت بخشد.
کتاب شازده کوچولو ترجمه‌ی رضا طاهری که با قطع و اندازه‎ی رحلی و تصاویر متفاوت از متن اصلی (که شامل نقاشی‎های آبرنگی سنت اگزو پری است)  برای کودکان و برای اولین بار در ایران چاپ شده است. در این کتاب ذهن گروه مخاطب از نظر روانشناختی بررسی شده و بعد از آن به دو مقوله تصویرسازی و روان‎شناسی رنگ پرداخته شده است. در واقع در این کتاب تلاش شده است با استفاده از  ترکیب تصاویر دو نسخه‎ی کره‌‌ای شازده کوچولو است که در ایران با یکدیگر تلفیق شده‌اند متناسب با ذهن گروه مخاطب باشد و به درک محتوای کتاب کمک کند.

4- نتیجه‎گیری
در ایجاد رابطه با گروه مخاطب کودک و نوجوان، قصه‎ها و داستان‎های تخیلی، نقش به سزایی دارند و اثرات انسانی مثبتی را در بردارند و می‎توانند ارتباط کودک را با محیط اطرافش بهبود بخشند. از این رو باید در کتاب‌های کودک و نوجوان با دقت موضوع و محتوای اثر، شیوه‌ی انتقال و پرداخت زبان و ادبیات اثر (یا متن ترجمه)، تصویرگری، صفحه آرایی و قطع کتاب توجه شود.

منابع:
– بتلهایم، برونو، افسون افسانه‎ها، مترجم اختر شریعت زاده، هرمس، 1392 چاپ سوم، تهران.
-حجازی، بنفشه، ادبیات کودکان و نوجوانان، انتشارات روشنگران و مطالعات زنان، 1379 چاپ سوم، تهران.
-حکیمی، محمود و مهدی کاموس، مبانی ادبیات کودکان و نوجوانان، انتشارات آوران، 1382، تهران.
-یوسفی لویه، مجید، مقاله قصه درمانی، وبگاه http://smoghadam.persianblog.ir/post/ بازید شده 10/ 2/92.
-تاریخ ادبیات کودکان ایران (هفت جلد)، محمدهادی محمدی، زهره قایینی، نشر چیستا, 1385، تهران.
-حورا نژاد صداقت، شازده کوچولو هنوز هم اهلی می‎کند، http://www.jamejamonline.ir/newspreview/  روزنامه جام جم، بازید شده10/ 2/92.
-ده کتابی که از سنت اگزوپری باید خواند، فروزان جمشیدنژاد، http://www.bbc.co.uk/persian/arts/2014/08/140801 سایت بی‎بی‎سی، بازیدشده10/ 2/92.