ده‌ده‌م قورقوت

استان‎های «دَدَه قُورقُوت» یا «دَدَه‌قورقود» به ترکی آذربایجانی Dədə Qorqud و به ترکی استامبولی Dede Korkut و به ترکمنیGorkut-ata شاهکار ادبی و حماسی ترکان اوغوز است که به لهجه‎ی ترکی آذری نوشته‎است.

داستان‌های کتاب ده‌ده‌م قورقوت بر پایه‎ی اساطیر و تاریخ اوغوزها پرداخته و سروده شده است. اوغوزها از اقوام ترک‎ها هستند. ده‌ده به معنی پدر، پدربزرگ خطاب احترام‌آمیز است که به ریش سفیدان قوم اطلاق می‌شد. عده‌ای قورقوت را، آتشِ مبارک، سخنان مسعود و و برخی تحریف شده «قورخوت» به مفهوم «بترسان» معنی کرده‌اند، ده‌ده قورقوت امر و نهی می‌کرده و مخاطبین را از انجام امری یا عدم انجام آن برحذر می‌داشته و می‌ترسانده است.

ده‌ده قورقوت از قبیله بایات منسوب به بایات فرزند دوم گوی خان پسر اوغوز خان و در جامعه ترک‎ها در مقام اندرزگو، راهنما، مشاور حضور داشته است. مردم هر مشکلی داشتند به وی مراجعه می‌کردند و سخنان و راهنمایی‌های او را گوش می‌کردند. ده‌ده قورقوت در آیین‌های نامگذاری، عروسی و عزا با قوپوز (ساز) خود شرکت می‌کرد و آهنگ شاد می‌نواخت، پند و اندرز می‌داد و دعاو ثنا می‌سرود. در جوامع ترک‎ها از زمان باستان شخصیت‌هایی بودند که مانند خنیاگران قوپوز می‌نواختند و شعر می‌سرودند و می‌خواندند و دیگران را راهنمایی می‌کردند و ارواح پلید را بنا باعتقادشا مانیزم دور می‌ساختند و بیماران را معالجه می‌کردند ابتدا آن‎ها را «قام» می‌نامیدند، سپس «اوزان» نامیدند. «عاشیق»ها در آذربایجان و در سایر جوامع ترک‎ها باسامی دیگر، ادامه دهندگان راه این صنف هستند. ده‌ده قورقوت اوزان بوده است. پاره‌ای از پژوهش‌گران، تاریخ‌نوشتن کتاب را سده‌ی۱۵ میلادی می‌دانند.

زبان داستان‎ها با توجه به زمان و مکان تکوین نهایی داستان‎ها و کتابت آن، زبان ترکی رایج در آذربایجان و آناتولی بوده است. چه در این زمان هنوز زبان ترکی آذری و آناتولی از یکدیگر جدا نشده بودند. زبان ترکی آذری در قرن ۱۶ و ۱۷ به طور اساسی جدا و مستقل گردید. واژه‌ها و اصطلاحات به زبان کنونی آذربایجان نزدیک‎تر است. زبان آذری از گروه زبان ترکی اوغوز است که زبان ترکی ترکیه و ترکمنی و… نیز از شاخه‌های دیگر آن هستند. زبان داستان‎ها گفتاری است. جملات ساده و منسجم و و با امثال و حکم و فولکلور فراوان است. از لغات عربی و فارسی به طور محدود استفاده شده است. این نظر قابل توجه است که داستان‎ها ابتدا منظوم بوده و سپس قسمتی از آن به نثر تغییر یافته است. نثر کتاب نیز آهنگین و مسجع است. جملات کوتاه، پرمضمون و زیباست. بیان آن‎چنان آهنگ‎دار و مسجع است که برخی از پژوهشگران پاره‌ای از متن داستان‎ها را نثر و گروهی همان را نظم پنداشته و به آن شکل نوشته‌اند. اشعار هجایی و به شعر آزاد نزدیک‎تر است. داستان‎ها دارای مضمون تراژدی، حماسی، عشقی، عاطفی است. هر یک از داستان‎ها مستقل بوده و همدیگر را تکمیل نمی‌کنند. بلکه مشارکت قهرمان‎ها در داستان‎های مختلف و حضور ده‌ده قورقوت آن‎ها را به هم مربوط می‌سازد.