گزیده اشعار شورانگیز میخاییل یوری یویچ لرمانتوف

منتقد مشهور در اکتبر سال ۱۸۳۹ میلادی نوشت :« در روس باستان ، نابغه کبیر دیگری متولد شد – لرمانتوف». این منتقد معروف پس از انتشار شعر لرمانتوف « سه نخل» در مجله « یادداشت های میهنی» که با چنین خطوطی آغاز می شود: « در میان شن های دشت های عربی سه نخل مغرور سر به آسمان بلند کرده اند»…در باره لرمانتوف به اظهار نظر می پردازد.

همانطور که منتقد متذکر شد آن شعر از لحاظ اندازه و قافیه شعری یادآور یکی از اشعار اثر « تقلیدی از قرآن» سروده الکساندر پوشکین، یکی از اسلاف کبیر لرمانتوف است. اما اگر در « تقلیدی از قرآن» که این سیکل در سال ۱۸۲۴ میلادی خلق شد – سخن از پیروزی زندگی بر زمان و مرگ می رود، اشعار لرمانتوف از حال و هوای کاملاً متفاوتی برخوردار است: کاروانی به نخل ها رسید و « اخلاف سده ها» بریده و سوزانده شدند. از آنها فقط خاکستری به رنگ نقره ای و سرخ باقی ماند و همه جا – وحشی و تو خالی، همه جا – شن داغ و سوزان …

میخائیل لرمانتوف یکی از اسرارآمیز ترین شاعران روس قرن نوزدهم است. او را پسر زمین با چشمان آسمانی می نامیدند.

زندگی او به حد دردناکی کوتاه بود. او در سال ۱۸۱۴ میلادی در مسکو بدنیا آمد و در سال ۱۸۴۱ میلادی در یک دوئل در قفقاز جان سپرد. میراث هنری او قبل از هر چیز اثر « قهرمان زمان ما»، منظومه ها و صدها شعر است.

یکی از آنها لرمانتوف را برای اعراب شاعری نزدیک و خودی کرد. شعر او به نام « شاخه فلسطین» در سال ۱۸۳۷ میلادی در پطربورگ در خانه دوست لرمانتوف نوشته شد- نویسنده و سیاحی که شاخه های نخل را از فلسطین با خود به روسیه آورده بود. این شاخه ها الهام بخش شاعر در سرودن شعری در باره شاخه های شهر مقدس اورشلیم ، شاخه هایی که « صلح و شادی» آنها را احاطه کرده اند، شد.

شرق در آثار لرمانتوف یک موضوع خاص است. البته باید شعر « سوگند اهریمن» از منظومه « اهریمن» را به اشعار « سه نخل» و « شاخه های فلسطین» اضافه کرد.

« به اولین روز خلق جهان سوگند، به آخرین روز سوگندش می دهم، به شرمساری جنایت سوگند، به حقیقت ابدی پیروزی سوگند». این خطوط لرمانتوف، بدون شک یادآور قسم هایی هستند که سوره های زیادی از قرآن – کتاب مقدس – « کوه»، « شمس»، و غیره با آنها شروع می شوند. اما…

دمیتری میکولسکی دکتر علم تاریخ و کارمند انستیتوی شرق شناسی آکادمی علوم روسیه در اینباره گفت: در آثار لرمانتوف ما نمی توانیم نوعی سیمای اسلام را پیدا کنیم، اما سیمای یکی از زیباترین گوشه های اسلامی زمین را می توانیم مشاهده کنیم – قفقاز ، طبیعت و آدمهای آن را. تأثیر فولکلور ملت های قفقاز برای ما محسوس خواهد بود. همعصر ارشد او، منتقد کبیر ادبی بلینسکی در باره اهمیت قفقاز و موضوع قفقازی در آثار لرمانتوف بشکل زیبایی قلمفرسایی می کند. « شاعر جوان به خوبی این کشور جادویی را مورد مدح و ستایش قرار می دهد که روح شاعرانه او را سخت تحت تأثیر قرارداده بود. قفقاز مهد اشعار او بود. هیچ کس مانند لرمانتوف به چنان شکل شاعرانه و تغزلی از قفقاز، از طبیعت بکر زیبایش تعریف نکرده است.»

شاعر در دوران کودکی ونوجوانی به جمع آوری اطلاعاتی در باره قفقاز و اقوام آزادیخواه ساکن آن پرداخت. دائی اش تأثیر زیادی بر این پسربچه گذاشت . اونویسنده اولین اثر ادبی روسی در باره قفقاز بود. یکی دیگر از منابع زنده توجه لرمانتوف به قفقاز و بطور وسیع تر به شرق مسلمان، با خویشاوندان مادری او از خانواده شان گرییف در ارتباط بود. آنها از خاندان خان های کریمه بودند که آیین و رسوم جالب زیادی را حفظ کرده بودند.

لرمانتوف دوبار در دوران کودکی به قفقاز سفر کرد.

در آن زمان او اولین بار ترانه های مردمی کاباردینو را شنید و با کمک ترجمه شعر ترانه ها با مضمون آنها آشنا شد. شاه اسماعیل – بای آتاژوکین قهرمان محبوب ترانه های مردمی کاباردینو است که در ارتش روسیه خدمت می کرد و در تصرف دژ ترکی «اسماعیل» شرکت داشت و در ازای این کار جایزه تزار به او اعطا شد. دیرتر او قهرمان حماسه لرمانتوف به نام « اسماعیل – بای» می شود. این حماسه توسط شاعر به عنوان یک داستان شرقی معرفی شد. این اثر تا حد زیادی بر رویدادهای واقعی استوار است که اوایل قرن نوزدهم در قفقاز بوقوع پیوستند. در آن زمان، ارتش روس دست به عملیات نظامی برای پیوند دادن قفقاز به روسیه زد. همزمان نوعی نظریه روابط متقابل بین قفقاز و روسیه در لرمانتوف شکل گرفته بود.: از یکسو او پیوستن ملت های قفقاز به امپراطوری روسیه را ناچار و ضروری می دانست و از سوی دیگر روش های بیرحمانه و اقدامات خشنی که برای این اتحاد بکار گرفته می شد برایش قابل قبول نبود.

داستان شرقی « اسماعیل – بای» در سال ۱۸۳۲ میلادی به پایان رسید. لرمانتوف فقط ۱۸ سال داشت، اما بمراتب زودتر سرودن شعر را آغاز کرد. والنتین لنتسوف مدیر موزه لرمانتوف مسکو در اینباره گفت: او در یکی از دفترچه های خود نوشته بود: « من در سال ۱۸۲۸ میلادی نوشتن شعر را شروع کردم. پیداست از روی غریزه آنها را قایم کردم. هنوز هم این دفترچه ها را دارم». اولین اشعار او را می توان اشعار دوران مدرسه دانست. او اشعار الکساندر پوشکین را آنطور که خود می خواست تغیر می داد. پرتره شاعر کبیر، نویسنده « تقلیدی از قرآن» در اتاقش آویزان بود. لرمانتوف پوشکین را ستایش می کرد و بر اساس اشعار او شعر سرایی را می آموخت. او کتاب های پوشکین را که در آن زمان به چاپ می رسیدند، خریداری می کرد.

اولین حماسه های لرمانتوف « چرکس ها» و « اسیر قفقازی» به سال ۱۸۱۲۸ میلادی تعلق دارند. دوباره قفقاز و دوباره سرنوشت اقوام مسلمان آن.

سال ۱۸۳۷ میلادی سال سرنوشت ساز در زندگی شاعر فرا رسید. لرمانتوف به علت شعر « مرگ شاعر» به قفقاز تبعید می شود که به مرگ پوشکین اختصاص داشت. در آنجا شاعر آثار زیادی نوشت.به عنوان مثال « قطعات» نا تمام سال ۱۸۳۷ میلادی. در این اثر ، شاعر نه تنها با شوق و ذوق زیاد به ستایش « تاج و تخت خدای ابدی» می پردازد و احترام خود به اسلام را نشان می دهد ، بلکه مانند یک مسافر واقعی از پروردگار می خواهد که « روزی خنک» به « راه پر گرد و غبار» او ارزانی دارد و کاری کند تا طوفان، او و « اسب خسته اش» را عذاب ندهد…

لرمانتوف به عنوان یک نظامی سفرهای زیادی به مناطق کوهستانی داشت. آنچه اهمیت زیادی برای او داشت، سفر به سرزمینی بود که در حال حاضر جمهوری آذربایجان در آنجا واقع است و آشنایی اش با هنر و فرهنگ اقوام قفقاز. اسکادرانی که لرمانتوف در آن خدمت می کرد به آنجا اعزام شده بود.

دمیتری میکولسکی در اینباره گفت: شخصیت های بزرگ محلی به افتخار افسران جشنی برپا کردند و شکار با باز و شاهین را برای آنها ترتیب داده بودند. لرمانتوف که یک سوارکار و تیرانداز ماهر بود شرکت فعالی در آنها داشت. در آن موقع بود که او نسبت به زبان آذربایجانی ابراز توجه کرد و معتقد بود که آن را مثل زبان فرانسه در اروپا باید دانست. یادگیری این زبان را تحت رهبری میرزا فتعلی آخوندوف، شاعر معروف آذربایجانی آغاز کرد که در ارتش روس به عنوان مترجم خدمت می کرد. در آذربایجان او از خواننده دوره گردی حکایت شوهر زنی را شنید که گویا کشته شده بود که پس از گذشت سالها در عروسی زن خود ظاهر می شود. لرمانتوف ترجمه ادبی این حکایت را به انجام رساند و آن را قصه ترکی نامید.

بطور دقیق معلوم نشده است که قصه « عاشق غریب» به چه زبانی بوده است و در باره چه کسی تعریف شده است و ترجمه آن توسط چه کسی انجام شده است که لرمانتوف آن را بشکل ادبی نوشته است. فقط مشخص است که داستان عاشق غریب در بین اقوام ترک خیلی محبوب بوده است. به عنوان مثال، کتاب چاپ شده در استامبل در سال ۱۸۸۱ میلادی تحت عنوان « داستان عاشق غریب» وجود دارد. اما یادداشت ادبی لرمانتوف از نظر سوژه و اسامی پرسوناژ ها با آن مطابقت ندارد. قهرمان اثر لرمانتوف – عاشق غریب فقیری است که « پیغمبر به غیر از قلبی بزرگ و استعداد ترانه خوانی» هیچ چیز دیگری به او نبخشیده بود. او برای هفت سال به سفر می رود تا ثروتی جمع کند و بتواند ماگول – مگری دختر یک ترک ثروتمند را به زنی بگیرد که او را دوست داشت. پروردگار طلای زیادی به پدر او داده بود. او در زمان مقرر برمی گردد، اما عشق خود را از دست می دهد. دختر زن مرد دیگری می شود. پایان داستان لرمانتوف خوش است: با کمک پیغمبر «خضرالیاس» که (ترکیبی از اسامی پیامبران خضر و الیاس است) عاشق غریب همانا در آستانه عروسی او به نزد محبوب خود برمی گردد. چنین است سوژه داستان لرمانتوف که در کشورهای شرق به شکل سوژه « شوهر در عروسی زنش» رواج یافت که ترکیبی از عناصر عربی، فارسی و آذربایجانی است.

یکی از قهرمانان می گوید: « …آگاه باش از آنچه هنگام تولد بر پیشانی هر انسانی نوشته شده است. این همان سرنوشت اوست». سرنوشت لرمانتوف اینطور رقم خورده بود که در قفقاز کشته شود. او فقط ۲۷ سال داشت.